Opdrachtgever: DE VOLK SKRANT

Opdracht:

THK schreef dit betoog. De Volkskrant publiceerde het. Hoewel de publicatie in 1993 plaatsvond, blijkt het thema nog steeds actueel. We ontdekken steeds weer dat hedendaagse studenten het thema kiezen voor hun scriptie.

Destijds heeft het artikel veel stof doen opwaaien. Naast een roerige discussie in de brievenrubriek, volgden er uitnodigingen van radioprogramma's 'De ronde tafel van Pam ', 'Hans Brinker ' en tv-programma's 'Zappelin ' en ' Nou dit weer ' als ook voor een Forumdiscussie op de School voor de Journalistiek in Zwolle.

Datum: juli 1993

Teksten:

• Het betoog
• Uitnodiging Forumdiscussie Zwolle
• Dilemma's (ook bij filmmakers)
• Scripties & Actuele visies

BETOOG VOLKSKRANT

[17 juli 1993]

INTRO: De nieuwspagina's van dagbladen worden steeds vaker geïllustreerd met esthetische foto's zonder inhoud, constateert Monique Koudijs. Zij vraagt zich af of dergelijke foto's wel in het nieuwskatern van een krant thuishoren.

FOTOJOURNALIST DIE KUNSTENAAR WIL ZIJN, SCHIET ZIJN DOEL VOORBIJ

door MONIQUE KOUDIJS

'NACHTWEYS winnende foto van de Somalische moeder met haar dode kind heeft veel vragen opgeroepen. Het is geen "makkelijke" foto, je moet er je best voor doen.' Aldus de voorzitter van de jury van de World Press Photo 1993 in de begeleidende folder van de tentoonstelling. 'De foto brengt dood en wanhoop in beeld, maar doet dat zonder sentimenteel te worden… De eenzame moeder staat symbool voor een heel continent dat lijdt onder de enorme verwoestingen.'

De foto doet aldus een appel op de geestelijke bagage van de kijker. Het is een foto waar je langer naar moet kijken wil je haar recht doen. Een foto waarbij je moet 'voelen' om de essentie te begrijpen en waarbij je moet 'weten' om de onderliggende visie te vatten.

Naar boven

Nog een voorbeeld: de bekroonde foto De ronde van Zwitserland van de fotograaf Christoph Ruckstuhl toont drie wielrenners, gezien door het wiel van een vierde. De foto is esthetisch gezien fraai. Er is over nagedacht. Ook hier is 'de sfeer' belangrijker dan het nieuwsmoment zelf, alhoewel deze foto eenduidiger is.
Maar bij zowel de foto van Nachtwey als de foto van Ruckstuhl verdwijnt het eigenlijke moment naar de achtergrond en wordt het beeld opgetild naar 'iets hogers'. De persfotograaf is kunstenaar geworden.

Dergelijke foto's zijn bij uitstek geschikt voor een fotoboek, een tentoonstelling of als fotoreportage in een tijdschrift. In een dagblad kunnen ze een illustratie zijn bij de achtergronden van het nieuws, maar ze horen niet thuis tussen de nieuwsberichten.
Toch dringen ze steeds meer door in de nieuwskaternen van de landelijke dagbladen.
Als een fotojournalist bij het registreren van het actuele nieuws te veel kunstenaar wil zijn, schiet hij zijn (journalistieke) doel voorbij.

Sla je de kranten van de laatste jaren open, dan is de esthetische rust van de foto's opvallend. Enkele voorbeelden: fotograaf Hans Heus fotografeert het achterhoofd van voetbaltrainer Wim Jansen tegen een wit vlak voor de Volkskrant van 11 maart 1991; van de tennisser Paul Haarhuis zien we slechts een hoofd, één arm, een drietal lijnen en een tennisbal in de Volkskrant van 5 september 1991;

fotograaf Klaas-Jan van der Weij fotografeert voor Het Parool de achterkant van een gespierde zwemster, waarbij alle aandacht gericht is op de bijna abstracte vorm van het lichaam en de persoon als zodanig onherkenbaar is.

Op de voorpagina van Trouw van l februari 1993 zien we slechts het gebroken glas van het vernielde Auschwitzmonument in bijna de volle lengte over de pagina; een soortgelijke foto staat in de Volkskrant van 16 april 1993 van de steenmassa van de Pyramide van Cheops.

Het nieuws is in deze foto's beperkt tot details, een compositie, 'een gevoel', in het beste geval ondersteunt door een visie.

Lijnenspel

Het grote aanbod aan zogenoemde 'kunstzinnige' foto's is echter niet eenduidig en kan daarom ook niet over één kam worden geschoren. Zo zijn er:

1. esthetische foto's, die inhoud missen ('lege' esthetiek; zie foto tennisser Haarhuis);

2. beelden waarbij de esthetiek een persoonlijk gevoel van de fotograaf uitdrukt (zie foto voetbaltrainer Jansen) en

3. afdrukken waarin een fotograaf een 'visie' laat zien op de wereld om hem heen en het betreffende onderwerp in het bijzonder (zie foto Nachtwey). Bij de derde groep foto's gaat het om een benadering die verder gaat dan het persoonlijke.

Er bestaan ongetwijfeld veel twijfelgevallen. Want wat te denken van de foto van Ruckstuhl: is het 'lege' esthetiek of drukt het een persoonlijk gevoel van de fotograaf uit. Dat geldt eveneens voor de foto van de zwemster van fotograaf Klaas-Jan van der Weij of de steenmassa van Cheops: gaat het 'mooie plaatje' een eigen leven leiden of drukt het ook nog 'een gevoel' uit. En verbeeldt de foto van het vernielde Auschwitzmonument van fotograaf Leo Erken nu een persoonlijk gevoel of heeft hij op een symbolische manier een universeel gevoel weergegeven?

Toch horen de foto's geen van alle thuis tussen het actuele nieuws.
Esthetische foto's zonder inhoud zijn nog het meest misplaatst in het nieuwskatern van de krant. Want als een fotojournalist niets meer te vertellen heeft dan 'een mooi lijnenspel' of 'een schitterende compositie', wat doet 'ie dan nog in het medium 'krant'? Een dagblad is er in de eerste plaats om te informeren en een foto kan daarin een zelfstandige bijdrage leveren. Maar zodra de vorm ten koste gaat van de inhoud, heeft de persfotografie zijn eigen journalistieke functie opgeheven. Dan dienen de foto's weer als onderbreking van de grijze lettermassa en verfraaiing van de pagina als geheel. Op die manier neemt de persfotografie zichzelf niet meer serieus en zijn we weer terug bij af.

Foto's die 'informatie geven' in de vorm van een esthetisch mooi plaatje vallen onder dezelfde noemer. Fotograaf Sander Veeneman (Nieuwe Revu) bijvoorbeeld zette in zijn fotoreportage over een Ethiopisch kamp, waar dertigduizend slachtoffers van de burgeroorlog uitgehongerd bij elkaar zaten, een aantal Ethiopiërs tegen een wit doek (Nieuwe Revue nr 16, 1992). Doordat Veeneman de Ethiopiërs isoleert van hun omgeving, vertellen zij niets over de situatie in het Ethiopisch kamp; het hadden net zo goed Somaliërs kunnen zijn of andere hongerende bevolkingsgroepen. Bovendien worden de mensen als object gebruikt voor een esthetisch plaatje. Foto's die in feite getuigen van een hoop ellende, zijn ineens mooi om naar te kijken. Dat schept afstand. En dat wekt vervreemding in plaats van betrokkenheid.

Visie

Als een fotojournalist zijn persoonlijke gevoel in zijn foto de boventoon laat voeren (niet te verwarren met een visie), is mijn eerste vraag: wat heeft de gemiddelde krantenlezer voor boodschap aan het persoonlijke gevoel van een fotograaf? De foto is op die manier te vergelijken met een column, een commentaar of een politieke prent van Opland uit de Volkskrant. Daar kan een krant in haar fotobeleid natuurlijk voor kiezen. De foto vormt dan geen geheel met de geschreven berichten, maar zorgt voor wat 'persoonlijke accenten'. Je kunt dan echter niet meer spreken van fotojournalistiek , want de journalistiek valt en staat toch met vermeende objectiviteit?

Een foto met visie gaat verder dan het 'persoonlijke gevoel' van de fotograaf. Het geeft een soort 'universeel gevoel' weer (alhoewel beide kunnen samenvallen). Het beweegt zich op het vlak van de bespiegeling, de nuance en de complexiteit van situaties.
Nieuwsberichten echter, zijn meestal eenduidig, waarmee de werkelijkheid wordt versimpeld. Op het moment dat een fotojournalist een 'persoonlijk gevoel' in kan ruilen voor 'een visie' is hij aldus het nieuwskatern van een dagblad ontgroeid. Hij is dan in staat een 'universeel gevoel' neer te zetten, dat om aandacht vraagt, overpeinzing behoeft (zie de foto van Nachtwey). De fotojournalist is te goed geworden en doet zichzelf tekort om zijn werk verfomfaaid op lelijk papier in een dergelijk vluchtig medium te laten verschijnen.

Geheugen

De vraag is nu: wat is dan wél een goede persfoto, die tevens beantwoordt aan de journalistieke wetten van het nieuwskatern in een dagblad? We moeten weer enigszins terug naar af, terug naar het nieuwsmoment of de achtergronden daarvan. Niet meer de behoefte om 'op te vallen' stellen boven je journalistieke taak als fotojournalist. Want 'het belang van fotojournalistiek ligt niet primair in haar potentie als kunstvorm, maar eerder in haar mogelijkheid onze ideeën te vormen, ons gedrag te beïnvloeden en onze maatschappij te definiëren', (Uit: Photography and society van Gisele Freund, 1980).

Een goede fotojournalist is dus iemand die met beeldende kracht de journalistieke informatie ondersteunt. En daarin ligt ook de kracht van de fotografie ten opzichte van het medium televisie. 'De kracht van fotografie is de herinnering, die meestal uitblijft bij bewegende tv-beelden', zegt Francois Hébel, voormalig organisator van het Arles Fotofestival in De Journalist van oktober 1992. 'Een sterke nieuwsfoto zet zich vast in het geheugen.'

Naar boven

UITNODIGING WINDESHEIM, ZWOLLE

Forumredactie
t.a.v. Monique Koudijs
Postbus 1002
1000 BA Amsterdam

Amsterdam 15 oktober 1993

Beste mevrouw Koudijs,

Op 17 juli 1993 heeft u in de Volkskrant een artikel geschreven over fotojournalistiek. U benoemt het feit dat de esthetiek van foto's belangrijker wordt dan de nieuwswaarde.

Op 17 november 1993 van 14.30 tot 16.30 uur organiseert het HICO (school voor journalistiek en voorlichting) te Zwolle een Studium Generale bijeenkomst over fotojournalistiek. Welke afwegingen maakt een fotoredacteur om een 'gruwelijke' foto te plaatsen. Deze gruwelijkheid kan esthetisch mooi zijn en kan emoties opwekken zoals medelijden of afschuw. De vraag is echter of een foto waarin pijn, honger, wreedheid of andere ellende op treffende wijze is vastgelegd ook informatie oplevert m.b.t. de nieuwsgebeurtenis. In het artikel in de Volkskrant laat u merken dat u hier uitgesproken ideeën over heeft.

Ik wil u vragen of u tijdens de Studium Generale bijeenkomst een inleiding geeft over dit onderwerp waarin u uw morele standpunt naar voren brengt. Een andere mogelijkheid is dat u discussieleider bent of deelneemt aan het forum. Op dit moment heb ik Werry Crone; fotoredacteur van Trouw en Floris Bergkamp; fotoredacteur Nieuwe Revu bereid gevonden om deel te nemen.

Ik hoop dat u zo spoedig mogelijk iets van u laat horen. (Ook indien u niet wilt meedoen.)
Bij voorbaat hartelijk dank.

Vriendelijke groeten,

Conny van der Molen
coördinator Studium Generale

Naar boven scripdil

Nrcnext
Donderdag 6 mei 2010

Poverty porn of juist hulp?
'Garapa' over honger in Brazilië

Om honger een gezicht te geven, filmde José Padilha hoe mensen verhongeren.

> Het dilemma voor de kijker: is het educatie of exploitatie?
Door DANA LINSSEN

Utrecht. Vijfenveertig dagen filmde de Braziliaanse regisseur José Padilha voor Garapa (2009) een drietal van de armste families van zijn land om aandacht te vragen voor het feit dat er wereldwijd meer dan een miljard mensen honger lijden.
[...]
Met Garapa beschuldigt men hem van 'poverty porn' of 'famine porn': esthetisch in beeld gebrachte kindertjes met bolle buikjes om aandacht te vragen voor de goede zaak. Is het exploitatie of educatie? Die vraag werd nog gecompliceerder toen Padilha vorige week na de vertoning van zijn film op het New Yorkse Tribeca Film Festival toegaf zich er alleen doorheen te hebben geslagen met de wetenschap dat hij na afloop van het filmen de families financieel zou kunnen helpen.
Het is een interessant dilemma. Om honger een gezicht te geven, heeft Padilha een maand lang gefilmd hoe mensen verhongeren. Daarna gaf hij ze de rechten van de film. Zo bevindt het publiek zich in een gecompromitteerde positie: wie de film ziet, helpt de mensen. Maar daarvoor moesten zij een maand lijden, en de kijker daarvan honderd minuten genieten.
De vraag of iets 'poverty porn' is, wordt de laatste tijd vaker gesteld: ook speelfilms als Slumdog Millionaire en T?recious kregen dat verwijt. Ze zouden armoede en misère zo grafisch tonen dat het op een perverse manier glamoureus en aantrekkelijk wordt. Verloedering als entertainment voor de rijken.

Bij documentaires is de achterliggende vraag vaak of de filmmaker niet een morele grens overschrijdt door niet in te grijpen, maar alleen te registreren. Het dilemma van de oorlogsfotograaf, wordt dat ook wel genoemd. Kunstenaar Renzo Martens stelde het vilein aan de kaak in zijn documentaire Episode 3: Enjoy Poverty, de spraakmakende opening van het IDFA in 2008.
[...]
Padilha vindt zijn oplossing voor dit morele dilemma vrij elegant. Met Garapa slaat twee vliegen in één klap. Hij zet het onderwerp op de kaart, geeft de statistieken een gezicht, en er stroomt nadien wat geld naar de ge-portretteerden. Zeker als de film vanaf eind deze maand ook in de Braziliaanse bioscopen te zien is.

SCRIPTIES e.a.

Weblogartikel over de noodzaak van een beroepscode voor fotojournalisten in De Nieuwe Reporter van Bart Brouwers (23/01/2008).

Scriptie Esther Bullens (UVA, 2007) met als onderzoeksvraag:
Is de ethiek van de fotojournalistiek veranderd met de opkomst van digitale
beeldbewerking? (Helaas niet meer online)

Scriptie Jette Voorthuijzen (Sint Joost Academie, Breda, 2004) met als onderzoeksvraag:
Wat voor invloed hebben esthetische beelden op de fotojournalistiek?

Scriptie Wouter Boonstra (RUG, 2001) met als onderzoeksvraag:
In hoeverre heeft de ontwikkeling van de (pers)fotografie bijgedragen aan een beter begrip van de werkelijkheid en van de media?

Naar boven

VISIES

* Fotograaf Jan Stappenbeld:

[De Journalist, 24/10/08 / over zijn loopbaan als persfotograaf bij De Telegraaf]

'Er zijn geen spannende foto's meer die knallen. Geen fotografen meer die iets laten zien zoals het is, en niet een mooie foto proberen te maken van iets dat niet mooi is.'

* Fotograaf Geert van Kesteren:

[NRC, 09-12-06 / Over 1 van zijn foto's 'The elephant walk' waarop 4 Amerikaanse gevangenen staan afgebeeld].

'Misschien is de foto iets te mooi. Ik hoop dat iconografie mij vreemd is. Ik wil de rauwe werkelijkheid tonen. Je moet geen schoonheid willen zien in oorlog, geweld en armoede.'

Naar boven